काठमाडौं । मधेस समाजका विभिन्न वर्ग र समुदायबीच आफ्नो पहिचान, अधिकार र सम्मान सुरक्षित राख्ने संघर्ष लामो समयदेखि जारी छ। यी संघर्षमध्येको एउटा प्रतिनिधि समुदाय हो—नाई–ठाकुर। प्राचीन कालदेखि नै सीप, श्रम र सेवा संस्कृतिसँग जोडिएको यो समुदाय आज आधुनिक समाजमा आफ्नो भूमिका नयाँ ढंगले स्थापित गर्ने प्रयासमा छ। यस अभियानलाई नेतृत्व दिने व्यक्तिहरूमध्ये एउटा परिचित नाम हो – दिपक जंग ठाकुर।

उहाँ स्वतन्त्र नाई संघका संस्थापक तथा संरक्षक, नन्दवंश सोसियल वेलफेयर फाउन्डेसनका अध्यक्ष र मधेस म्यारिज ब्यूरोका संचालक हुनुहुन्छ। सामाजिक नेतृत्व, सेवामूलक अभियान र सांस्कृतिक संरक्षणमा सक्रिय ठाकुरलाई नाई–ठाकुर समुदाय मात्र होइन, मधेस समाजले पनि विशेष सन्दर्भमा सम्झन्छ।

स्वतन्त्र नाई संघ : आवाज र अधिकारको संस्था

नाई–ठाकुर समुदायभित्र देखिने असमानता, सरकारी नीतिनियममा उपेक्षा, र नेतृत्वको अभावलाई सम्बोधन गर्ने उद्देश्यले दिपक जंग ठाकुरले स्वतन्त्र नाई संघको स्थापना गरे। संघ स्थापनाको मूल लक्ष्य समुदायका मानिसलाई आत्मसम्मानको भावनासहित समाजमा उभ्याउने, उनीहरूको आवाजलाई सरकारी र गैरसरकारी तहमा पुर्‍याउने र नयाँ पुस्तामा शिक्षा तथा सचेतना फैलाउने थियो।

संरक्षकको भूमिकामा दिपक जंग ठाकुर

संस्थापक मात्र नभई संरक्षकको भूमिकामा रहेर उनले संघलाई निरन्तर मार्गदर्शन गर्दै आएका छन्। संरक्षकका रूपमा उनले दुईवटा मुख्य जिम्मेवारी बहन गरेका छन्–

1. संगठनलाई दिगो बनाउने आधार तयार गर्नु।

2. नयाँ पुस्तालाई नेतृत्वमा ल्याई संगठनलाई सशक्त बनाउनु।

उनको नेतृत्वमा संघले नाई–ठाकुर समुदायका लागि विविध सामाजिक अभियान चलायो, जसमा स्वास्थ्य शिविर, शिक्षा प्रोत्साहन कार्यक्रम, सीपमूलक तालिम, र विवाह संस्कारलाई व्यवस्थित गर्ने पहल उल्लेखनीय छन्।

सामाजिक–शैक्षिक योगदान

दिपक जंग ठाकुरले बारम्बार शिक्षा नै समाज रुपान्तरणको मूल आधार हो भन्ने कुरा जोड दिएका छन्। त्यसैका लागि उनले ग्रामीण भेगका नाई–ठाकुर परिवारका बालबालिकालाई छात्रवृत्ति उपलब्ध गराउने काममा सहयोग पु¥याएका छन्। विद्यालयमा भर्ना अभियानमा सक्रिय सहभागिता जनाउँदै उनले “एक घर–एक छात्र” अभियानलाई समुदायमा लागू गर्न खोजे।

दहेजमुक्त अभियानमा दिपक जंग ठाकुरको सक्रिय भूमिका

समाजमा विद्यमान दहेज प्रथा अन्त्यका लागि निरन्तर सक्रिय रहेका स्वतन्त्र नाई संघका संस्थापक तथा नन्दवंश सोशल वेलफेयर फाउन्डेशनका अध्यक्ष दिपक जंग ठाकुर दहेजमुक्त अभियानका प्रमुख अभियन्ताका रूपमा परिचित हुँदै गएका छन् ।

दहेज नलिई सम्पन्न भएका वैवाहिक सम्बन्धलाई सम्मानित गर्दै “Award for Dowry Free Marriage” प्रमाणपत्र प्रदान गर्ने गरेका छन् । समाजमा प्रचलित दहेज संस्कृतिविरुद्ध जागरण ल्याउन र दहेजमुक्त विवाहलाई प्रोत्साहन गर्न उद्देश्यका साथ उनले सुरु गरेको यो अभियान क्रमशः प्रभावकारी बन्दै गएको छ ।

उनका अनुसार दहेज संस्कृतिले युवापुस्तामाथि अनावश्यक आर्थिक दबाब सिर्जना गर्नुका साथै समाजमा असमानता र विखण्डन निम्त्याउने गरेको छ । दहेजमुक्त विवाहलाई सम्बर्द्धन गर्नु आजको सामाजिक आवश्यकता भएको भन्दै ठाकुरले यस अभियानलाई देशव्यापी बनाउनुपर्ने आवश्यकता औंल्याएका छन् ।

सामाजिक चेतना जगाउन थालेको यस अभियानले खासगरी तराई मधेसका स्थानीय समुदायमा सकारात्मक सन्देश फैलाएको छ । दहेजमुक्त विवाहलाई सम्मानित गर्ने उनको पहललाई सामाजिक रूपान्तरणको दिशा तर्फको महत्वपूर्ण योगदानका रूपमा लिइएको छ ।

परम्परा र संस्कृतिको संरक्षण

नाई–ठाकुर समुदायसँग सम्बन्धित परम्परागत कला–संस्कृतिलाई संरक्षण गर्ने अभियानमा पनि उनी सक्रिय छन्। परम्परागत नाई पेशालाई आधुनिक स्वरूप दिने, समुदायभित्र लोप हुँदै गएको संस्कारलाई पुनः जीवित गर्ने र नयाँ पुस्तामा आफ्नो संस्कृतिप्रतिको गर्व जागृत गराउने दिपक जंग ठाकुरको दृष्टि निकै महत्वपूर्ण मानिन्छ।

सामुदायिक उत्थान र स्वरोजगार

रोजगारीको अवसर नपाएको अवस्थामा दिपक जंग ठाकुरले समुदायका युवालाई सीपमूलक तालिम, सैलुन व्यवसाय विस्तार, आधुनिक प्रविधि प्रयोग गरेर पेशागत कामलाई प्रतिस्पर्धात्मक बनाउन प्रेरित गरे। यसरी, पेशालाई सम्मानित बनाउन र युवालाई स्वरोजगारतर्फ आकर्षित गर्न उनको योगदान प्रशंसनीय छ।

मधेस–केन्द्रित सामाजिक गतिविधि

मधेस क्षेत्रमा आधारित रहेर उनले नन्दवंश सोशल वेलफेयर फाउन्डेसन र मधेस म्यारिज ब्यूरो जस्ता संस्थाको नेतृत्व गरेका छन्। यी संस्थामार्फत उनले सामाजिक सेवा, विवाह संस्कारमा पारदर्शिता, र सामूहिक सहकार्यलाई प्रोत्साहन गर्दै आएका छन्। यसले नाई–ठाकुर समुदाय मात्र नभई सम्पूर्ण मधेसी समाजलाई सशक्त बनाउन सहयोग पु¥याएको छ।

नेपालमा जातीय विभेद र सामाजिक असमानता अझै पनि चुनौती बनेको सन्दर्भमा दिपक जंग ठाकुर जस्ता अगुवाहरूले दिएको योगदान ऐतिहासिक महत्वको छ। उनले स्वतन्त्र नाई संघमार्फत नाई–ठाकुर समुदायलाई नयाँ पहिचान दिलाए, आत्मविश्वास जगाए र सामाजिक न्यायको आन्दोलनलाई सबल बनाए। शिक्षा, संस्कार, पेशा र स्वरोजगारलाई जोड्दै उनले गरेको योगदानले आगामी पुस्तालाई सशक्त भविष्यको बाटो देखाएको छ।

नाई समुदायको स्वर लामो समयसम्म उपेक्षित रह्यो। यही अवस्थालाई तोड्न दिपक जंग ठाकुरले स्वतन्त्र नाई संघ स्थापना गर्नुभयो। संस्थाको उद्देश्य केवल पेशागत हित मात्र नभई, सामाजिक प्रतिष्ठा, शिक्षाको पहुँच र युवा पुस्ताको नेतृत्व विकास हो।

नन्दवंश सोसियल वेलफेयर फाउन्डेसन : सेवा र सहयोगको अभियान

समाजमा शिक्षा र स्वास्थ्यको अभावले समुदायलाई पछाडि धकेलेको सन्दर्भलाई बुझ्दै, ठाकुरले नन्दवंश सोसियल वेलफेयर फाउन्डेसन स्थापना गरेका छन्।

यो संस्थामार्फत:

विपन्न विद्यार्थीलाई छात्रवृत्ति, किताब र शैक्षिक सामग्री वितरण,

विभिन्न गाउँ–सहरमा मादक पदार्थ तथा लागुओषध दुरुपयोग राेकथामका लागि विभिन्न कार्यक्रमहरु आयोजना गरियो,

विपद् व्यवस्थापनका समयमा सहयोग र राहत वितरण,

लगायतका कार्य हुँदै आएका छन्। यस संस्थाले नाई–ठाकुर मात्र नभई अन्य समुदायलाई समेत सहयोग पुर्‍याउँदै आएको छ।

मधेस म्यारिज ब्यूरो : विवाह संस्कृतिको आधुनिकीकरण

नेपालमा वैवाहिक सम्बन्ध अझै धेरैजसो पारिवारिक परम्परा र बिचौलियामार्फत तय हुने गर्छ। यसलाई व्यवस्थित र पारदर्शी बनाउन दिपक जंग ठाकुरले मधेस म्यारिज ब्यूरो सञ्चालनमा ल्याए।

यस ब्यूरोले:

वर–वधूबीच उचित परिचय गराउने,

सामाजिक समावेशी विवाहलाई प्रोत्साहन गर्ने,

वैवाहिक विवादलाई न्यून गर्ने,

जस्ता कार्य गर्दै आएको छ। मधेस समाजमा पारिवारिक मूल्य जोगाउँदै आधुनिक सोच भित्र्याउने यसको प्रयास सराहनीय मानिन्छ।

सामाजिक नेतृत्व र प्रेरणाको स्रोत

संस्था र पदको परिभाषा भन्दा बाहिर पनि दिपक जंग ठाकुरलाई सामाजिक अभियन्ताका रूपमा चिनिन्छ। उनी युवालाई शिक्षा र आत्मविश्वासतर्फ उन्मुख गराउने, समुदायलाई एकताबद्ध बनाउन प्रेरित गर्ने र सामाजिक न्यायका मुद्दामा मुखर हुने व्यक्तित्व हुन्।

“समुदायको प्रगति भनेको व्यक्तिगत उन्नति होइन, सामूहिक उपलब्धि हो,” भन्ने उनको धारणा व्यवहारमै उतारिएको देखिन्छ।

नाई–ठाकुर समुदायले आफ्नो पहिचान र सम्मान सुरक्षित गर्न खोजिरहेको बेला, दिपक जंग ठाकुरले देखाएको नेतृत्व र योगदान मार्गदर्शक बनेको छ। स्वतन्त्र नाई संघ, नन्दवंश सोसियल वेलफेयर फाउन्डेसन र मधेस म्यारिज ब्यूरोमार्फत उनले गरेका कामहरूले समुदायलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण समाजलाई प्रेरणा दिएको छ।

उनको योगदानलाई नियाल्दा प्रस्ट हुन्छ—नेपालको सामाजिक संरचनामा उपेक्षित समुदायको आवाज बलियो बनाउन दिपक जंग ठाकुरजस्ता व्यक्तित्वहरूको भूमिका अपरिहार्य छ।